De Man in Europa, een theatervoorstelling van Lucas de Man en naar Zwolle gehaald door Club Cele, neemt ons mee door Europa. Eerst gaan we naar de zestiende eeuw. Dan bezoeken we het hier en nu. Want er gebeurt nogal wat nu, net zoals in de zestiende eeuw. Lucas interviewde 25 visionairs uit heel Europa over de huidige tijd: waar leven we nu? Wat gaat er mis? Maar ook: wat gaat er goed? Want hoewel we alle reden hebben om pessimisten te zijn, is er hoop.

De Dommerholtzaal in Odeon, Zwolle, is goed gevuld, ik zit op de eerste rij. Dichtbij de kaart van Europa in de zestiende eeuw. Er hangt een groot scherm en twee kleinere schermen staan nog opgerold op het podium. Het wordt donker. De voorstelling ‘De Man in Europa’, georganiseerd door Club Cele, begint. Een video op het grote scherm. We zien de Belg Lucas de Man, theatermaker en stadskunstenaar van Den Bosch, in het vliegtuig, rennend naar een trein, wachtend op een metro.

Achter op het podium verschijnt een figuur in een spijkerbroek en lichte blouse. Lucas de Man himself. Hij wenst ons een goedenavond. Wij wensen het hem terug. Mooi, vindt hij, dat wij zo beleefd zijn. Het gesprek komt als vanzelf op gang: ‘Wie vindt geschiedenis belangrijk?’ Iedereen steekt zijn hand op. ‘Oké, misschien moet ik het anders vragen: wie vindt geschiedenis niet belangrijk?’ Niemand steekt zijn hand op, zelfs niet als hij even wacht.

Leren van onze fouten

‘Maar waarom vinden jullie geschiedenis dan belangrijk?’ ‘Om geïnspireerd te worden!’ ‘Om te herkennen wat er nu gebeurt.’ ‘Om te leren van onze fouten.’ Ja en dat laatste gaat heel goed, zegt Lucas cynisch. We hebben geen oorlogen meer, niemand wordt meer achtervolgt, we leven in de perfecte samenleving. Er wordt gelachen, maar eigenlijk is het maar triest. Oké, omdat geschiedenis zo belangrijk is, neemt Lucas ons mee via de kaart die voor ons staat.

Hij beeldt met lego-poppetjes de grootheden uit de zestiende eeuw uit. Zijn zoektocht begon allemaal met Jeroen Bosch. Als stadskunstenaar van Den Bosch móest hij daar wat mee en toen hij de uitdaging aangaat, leert hij dat hij heel veel niet wist. Dat Jeroen Bosch bijvoorbeeld een visionair was. En dat de zestiende eeuw een transitie-eeuw was: ‘De moslims stonden voor de deur. We gingen van een feodaal naar een kapitalistisch systeem. De kerk begon aflaten te verkopen.’

Tegelijkertijd stonden de eerste criticasters op tegen deze ontwikkelingen, zoals Luther die 95 vragen aan een deur spijkerde (‘Helemaal niet zo bijzonder voor die tijd, iedereen spijkerde van alles aan de deuren van de universiteiten’). Of Copernicus die ontdekte dat de aarde om de zon draait en niet andersom. Of neem Columbus (‘Nee, dat is niet Napoleon.’), die de nieuwe wereld ontdekte. Thomas More die Utopia schreef. Erasmus, Machiavelli, Amerigo Vespucci. Allemaal denkers uit die tijd.

Foto: De Man in Europa

Overgangsperiode anno nu

‘Denken jullie dat we nu ook in zo’n overgangsperiode zitten?’, vraagt Lucas. Het publiek beaamt het. Iemand denkt dat we toe gaan naar een dictatoriale samenleving, minder democratie. Iemand anders zegt: ‘Van een industriële samenleving naar een technologische samenleving.’ ‘We gaan naar een netwerksamenleving!’ Internet, roept iemand, als Lucas alweer is verder gegaan met zijn verhaal. ‘Ja, leuke term, maar wat bedoel je?’ Dat internet onze manier van samenleven veranderd heeft.

Om te ontdekken of we ook echt in zo’n overgangsperiode zitten en te kijken welke denkers én doeners (‘Niet alleen bla-bla, maar ook boem-boem, zoals we dat in België noemen.’) de wereld veranderen, gaat Lucas op reis. Zijn eerste ontdekking is echter niet hoopgevend. Hij vraagt zich af: wat maakt het allemaal uit? Die vraag komt overigens niet voort uit luiheid, maar juist doordat je tevéél weet. Teveel van wat er niet goed gaat. ‘Het is te pijnlijk’, aldus Lucas.

‘Als optimist word je al snel als naïef gezien’, vertelt hij. Hij laat een aantal visionairs die hij gesproken heeft aan het woord en al snel blijkt dat zij ook niet weten of ze nou optimist of pessimist moeten zijn. De Belgische professor cultuurfilosofie Lauven de Cauter die hij interviewt, maakt het tastbaar: ‘In mijn werk ben ik optimistisch, maar dat wil niet zeggen dat ik persoonlijk niet pessimistisch kan zijn.’ Pessimistisch zijn is alleen volgens Lucas niet alleen negatief: ‘Vanuit boosheid of wanhoop kom je in beweging.’

Het creëren van een samenleving

Maar wat moet je dan doen? Volgens Lucas zit de clou niet in dat je een betere samenleving maakt, maar dat je eerst een samenleving moet hebben om iets te kunnen bereiken. Een Belgische theatermaker Simon Allemeersch legt het als volgt uit: ‘Als je niet communiceert of samenwerkt, dan ben je ook geen samenleving. Maak een structuur waarover je kunt praten. Creëer nu wat je kunt creëren en neem dat als uitgangspunt.’

Engin Önder, een 22-jarige ondernemer uit Istanboel, creëerde zo’n basis door een live Twitterdebat te organiseren over de eerste kernreactor die gebouwd werd in Turkije. Acht miljoen mensen vanuit alle lagen van samenleving deden mee. Ze stonden in het park waar de Twitterfeed realtime en levensgroot werd afgebeeld of deden mee vanuit hun eigen huiskamers. Hoeveel het kostte? Helemaal niets. Maar de combinatie van on- en offline was volgens hem cruciaal: ‘Technologie is slechts een tool die het doel ondersteunt, maar de echte verandering begint altijd offline.’

‘In het jaarboek van de theateropleiding schreef ik dat we vrij zijn van strijd’, vertelt Lucas. ‘Niets is minder waar. We hebben een enclosure of the commons. Niets is meer gratis: zelfs de lucht wordt verkocht.’ Dat is echter niets nieuws, al in de zestiende eeuw schreef More daarover: ‘We straffen de armen en belonen de rijken.’ Het is begonnen met de schapen, vertelt Lucas, maar nu hebben we niets meer.

Door het volk gekozen, maar dan echt

Wat hebben we dan nog wel? De democratie? Volgens Lucas valt dat nog maar te bezien. Mensen voelen zich niet gehoord en gezien. Maar als we het met z’n allen anders willen, waarom doen we dat dan niet? Volgens de Poolse Slavomir Sierakowski is het moeilijk om van een sociaal protest naar een sociale beweging te komen. Dat hoeft overigens niet allemaal via partij politiek. Political Critique, de Poolse versie van de Correspondent waar Slavomir bij betrokken is, gebruikte een trusted community om burgers een voor een te betrekken en zo de politiek aan te sturen. Uiteindelijk wist de beweging vijf wetten te veranderen.

Of neem Spanje, waar in Madrid een burgemeester werd verkozen die niet tot een politieke partij behoorde, maar die voorgesteld was door het volk. Een sociale beweging ontstaat vaak vanuit noodzaak en bestaat uit burgers uit alle milieus en partijen. Op thema’s waar de overheid niets of te weinig mee doet en de private sector te duur is, zijn zeven organisaties ontstaan die Manuela Carmena, een 71-jarige oud-rechter, vroegen om burgemeester te worden.

‘Maar ik heb geen geld of mensen’, zei Carmena. De organisaties zeiden: ‘Als het volk u wilt, dan betalen zij voor u.’ En Carmena werd gekozen. De meest gehoorde reactie van de Spanjaarden? ‘Ik voel me eindelijk gezien en gehoord.’ Ze mixen nu verschillende soorten van democratie: er is een representatieve democratie, maar op deelonderwerpen worden referenda gehouden waarbij een groep van experts stemmen. ‘Spanje toont ons de weg’, aldus Lucas.

Systeem falen

Het grootste probleem met het huidige Europa is dat de visie ontbreekt en dat het systeem leidend is geworden. De visie werd vervolgens gevormd naar het systeem. Dus we hebben een morele revolutie nodig, waarbij de visie weer helder wordt en waarop het systeem kan worden ingericht. Maar hoe denken de visionairs die Lucas interviewde dan over hoe we weer op het juiste pad komen? Of in ieder geval kunnen uitvinden hoe we weer een samenleving worden?

Volgens Nederlandse kunstenaresse Lotte van den Berg zijn het de volgende elementen: ‘We hebben tijd en verhalen nodig. En, als je het niet met elkaar eens bent, dat je niet wegloopt.’ Lucas beaamt dat: ‘Er is zoveel hier om voor te strijden, het gaat erom dat je blijft.’ De tekenen van het verval van onze samenleving steken misschien de kop op, maar uiteindelijk is Lucas een optimist, vertelt hij na afloop: ‘Ik liet misschien zien wat er allemaal mis is, maar door mijn voorbeelden laat ik óók zien hoeveel hoop er is.’ Het wordt ook bevestigd door de visionairs. Er is hoop. En dat is al heel wat.

Meer over De Man in Europa

In Search of Europe (inclusief alle visionairs die De Man interviewde)

Tegenlicht Uitzending (bekijk snel, voordat ie weer offline gaat!)

Anne van den Berg

Author Anne van den Berg

Anne van den Berg is geboren en getogen onder de rook van Utrecht, maar vertrok voor haar opleiding journalistiek naar Zwolle. Inmiddels tikt ze bijna tien jaar als import-blauwvinger aan. Ze is betrokken bij dit sociale en betere initiatief, omdat ze gelooft in het goede van de mens. Meer over haar werk vind je op: www.editoranne.nl

More posts by Anne van den Berg

Leave a Reply