Als ik op een middag naar huis fiets, zing ik zonder het echt door te hebben: ‘Am I lost or free. I don’t want it to be all about me-hee.’ Uit het liedje ‘Homesick’ van Chef’s Special. Een regel die perfect past bij het kloostercollege van die avond over ‘Denk je vrij’ met filosoof Lammert Kamphuis en zangeres Iris Penning. We denken dat we vrij zijn, maar zijn we vrij of verloren? En kunnen we ook vrij zijn in verbinding?

Het lijkt een onderwerp waar we al-lang over uitgepraat zijn: vrijheid. De vrienden van filosoof Lammert Kamphuis reageren dan ook verbaasd als hij zegt dat hij een reeks colleges over juist dit onderwerp zal geven. Eén van de colleges vindt plaats op 20 april 2017 in het Dominicanenklooster in Zwolle, de stad waar Lammert opgroeide. Wat valt er nog te vertellen over vrijheid, zo kreeg hij te horen.

Toch is het onderwerp beladen, zo merk ik aan mezelf. Ik kreeg zelf de kriebels van de aankondiging: ‘Je voelt je grenzeloos vrij door je nergens aan te binden, niet aan een politieke partij, of vereniging, geen langdurige relatie. Alle opties openhouden. Filosofen noemen dat negatieve vrijheid, je doet van alles niet. Je nergens aan binden kan ervoor zorgen dat je nergens echt verschil maakt, dat je je eenzaam voelt, omdat je relaties vluchtig zijn.’

‘I’m homesick, I don’t know where my heart fits’

Ik wil me graag vrij voelen. Vrijheid is een belangrijke waarde voor mij. Onder andere daarom ben ik freelancer geworden, zodat ik vrij ben om te kiezen wie mijn klanten zijn. Om vrij te zijn mezelf te ontwikkelen en ik me daarin niet beperkt voel door de ontwikkeling die een organisatie doormaakt. Bind ik me dan niet? Voel ik me eenzaam? Zijn mijn relaties dan echt alleen maar vluchtig?

De prikkelende tekst voor het Kloostercollege is uitdagende uitnodiging voor het verhaal van de filosoof. Ik ga dan ook, samen met drie vriendinnen. De koffie die net is ingeschonken, mag niet mee naar binnen. Niet vrij. Ook logisch, gezien de locatie: we zitten in het koor van de kerk, een betoverende plek met eeuwenoude schilderingen en meubilair. Het is er koud, maar de dekentjes waar we op blijken te zitten, houden ons later warm.

‘And I’m weightless, passing through these places’

De avond begint met muziek. Het gitaarspel en de zang van Iris Penning vullen de ruimte. Ze is veel onderweg, vertelt ze, en daarom mist ze soms de verbondenheid. Ze schreef een lied voor haar beste vriendin om dat gemis vorm te geven. Later zingt ze een lied over vrijheid, zonder titel, wat dan een toepasselijk detail zou blijken. De ruimte lijkt gemaakt voor haar muziek: het is vrij om op te stijgen en terug te komen in samenspel met haar stem.

Lammert zit tijdens de liedjes vooraan mee te wiegen. De teksten van Iris zijn toepasselijk, want ze is veel onderweg en hoe kan je je dan binden? Daarentegen heeft ze zich wel duidelijk verbonden aan de muziek, waardoor ze veel vrijheid ervaart in hoeveel tijd en ruimte ze kan geven aan die muziek. Dat zijn precies vragen en voorbeelden waar Lammert ook over zal spreken.

Hij vindt zijn roots in Zwolle, maar ervaarde weinig vrijheid gedurende zijn jeugd, vertelt hij. Zijn familie was Vrijgemaakt Gereformeerd en er waren veel, soms ongeschreven, regels over wat kon en wat niet kon, maar vooral over wat er gedaan moest worden. Twee keer op zondag naar de kerk bijvoorbeeld. Of werken bij een Vrijgemaakt Gereformeerde school, zelfs na zijn studie filosofie.

‘But I’m selfish, just minding my own business’

De keuze voor filosofie is volgens Lammert waarschijnlijk de eerste stap geweest naar het verlies van zijn geloof. Toen hij inderdaad na een lange twijfeling uit de kerk stapte, verloor hij zijn baan en een aantal vrienden, maar toch voelde hij zich absoluut vrij. Hij kon ineens alles doen dat god verboden had. Alle opties lagen open, hij was onafhankelijk en hij had geen verplichtingen. Volgens hem het type vrijheid dat wij in Nederland nu het hoogst waarderen.

Het probleem van dit type vrijheid is alleen: als je alles mag en kan kiezen, wat kies je dan? Hij haalt het jamonderzoek erbij: 2 tafels werden opgezet, 1 tafel met 24 potjes jam en de ander slechts 6. Hoewel de eerste tafel meer bezoekers trok, kocht slechts vier procent een potje. Bij de andere tafel stonden minder mensen, maar kocht 31 procent jam. ‘Omdat de keuze te overweldigend is, kopen de meeste mensen maar niets.’

‘Sinds ik naar Amsterdam ben verhuisd, heb ik vrienden die zeggen dat ze een afspraak met potlood in hun agenda zetten. Voor het geval er wat leukers voorbij komt. We ontwikkelen FOMO – Fear Of Missing Out. Want alles kan, qua opleiding, woonplaats, relaties. De enorme drang naar vrijheid zorgt ervoor dat we ons niet meer binden en dat is het grootste gevaar: onverbondenheid.’

‘And I’m weightless, I’m passing through these places’

Er zit een spanning tussen vrij willen zijn en eenzaamheid, vindt Lammert. ‘Het is natuurlijk vrij gechargeerd gezegd, maar als je je niet wilt beperken, dan ga je ook nooit echt ergens voor. Besluiteloosheid is de laagste vorm van vrijheid, zei Descartes.’ Alleen zijn er volgens Lammert meerdere vorm van vrijheid, die door collega-filosoof Isaiah Berlin negatieve en positieve vrijheid worden genoemd. ‘Maar dat is geen waardeoordeel.’

Negatief staat voor dingen die er niet zijn: je bent onafhankelijk, je gaat je niet beperken, dus je kiest nergens voor. Positief staat voor dingen die er wel zijn: je kiest ergens duidelijk voor en daardoor ervaar je meer vrijheid. Doordat topsporters bijvoorbeeld duidelijk kiezen voor hun sport, waarbij ze feestjes en drinken links laten liggen, zijn ze vrijer om hun beroep uit te oefenen. De wereld ligt aan hun voeten, juist omdat ze een specifieke keuze hebben gemaakt.

Aan ons wordt de vraag gesteld wanneer we deze twee vormen van vrijheid ervaarden. We, ik en een vriendin, vinden eigenlijk dat het een stuk genuanceerder ligt. Het kiezen is geen doel op zich, want juist als het gaat over liefde bijvoorbeeld kies je juist voor iemand die je vrij laat om jezelf te zijn. Een jongen uit het publiek stelt dan ook terecht de vraag: ‘Gaat het erom dát je kiest? Of om wát je kiest?’ Dat laatste, en dan moet het wel goed voelen.

‘I don’t want you to think I’m indifferent, cause I’m
homesick, but the road is waiting’

Na het korte intermezzo van Iris introduceert Lammert twee filosofen, waarvan de één negatieve vrijheid als een kunst heeft verheven en de ander juist positieve vrijheid koos als thema. De eerste filosoof is Nietzsche. Hij pleitte voor losmaken, voor de eenling, voor leven naar driften. Leven als een adelaar, sterk en krachtig, ver boven de anderen. Uit zijn teksten spreekt een enorme kracht, vertelt Lammert, en staat in sterk contrast met Nietzsche’s eigen gezondheid.

Tegenover Nietzsche staat Charles Taylor, niet te verwarren met de Liberiaanse dictator. De Canadees ziet dat het denken in termen van Nietzsche’s normen is doorgeslagen. De malaise van de moderne tijd is ontaarding. De grootste verworvenheid is nu authentiek zijn, maar het verlangen is ongezond geworden. We zijn alleen en we leven niet meer samen. En dat terwijl we alleen betekenis kunnen geven aan onszelf in relaties.

Lammert stelt voor dat we, na deze stortvloed aan informatie, één ding mee naar huis nemen. Eén idee, één citaat of één inzicht. Daarna besluit hij met een citaat van schrijver Paulo Coelho: ‘Vrijheid is niet hetzelfde als ongebondenheid. Vrijheid is het vermogen om keuzes te maken en je aan datgene te binden wat het beste voor je is.’ De waarheid zit, zoals altijd, ergens in het midden. Het is niet Nietzsche versus Taylor, maar Nietzsche én Taylor.

‘Am I lost or free? I don’t want it to be all about me’

Als we napraten bij de Singel, is het belangrijkste inzicht voor ons: verbinden is geen doel op zich. Het maakt je namelijk niet per definitie gelukkiger en zeker niet vrijer. Maar verbinden met datgene dat het beste voor je is, dat is inderdaad waar het op neerkomt. De vraag is alleen: wat is het beste? En daar komt de keuzestress weer om de hoek kijken, maar niet alleen dat bepaalt ons niet-kiezen. Het is zoveel complexer dan dat en we zijn dus nog lang niet uitgepraat over ‘vrijheid’.

Anne van den Berg

Author Anne van den Berg

Anne van den Berg is geboren en getogen onder de rook van Utrecht, maar vertrok voor haar opleiding journalistiek naar Zwolle. Inmiddels tikt ze bijna tien jaar als import-blauwvinger aan. Ze is betrokken bij dit sociale en betere initiatief, omdat ze gelooft in het goede van de mens. Meer over haar werk vind je op: www.editoranne.nl

More posts by Anne van den Berg

Leave a Reply